MAX ERNST: Të shikosh botën me qëpalla të prera!

 

Nga PRESTIGJOZJA SHËPIA E ANKANDEVE CHRISTIES

 

Shpesh Max Ernst përshkruhet si “Surrealisti i plotë”. Ndonëse pikturat e tij përndjekësëse eksplorojnë misteret e pavetëdijes njerëzore, ai ka qenë gjithashtu një kolorist i mrekullueshëm dhe një teknicien i shkëlqyer, i cili e rishpiku veprën e tij përgjatë gjithë jetës së tij.  

 

1.       Ernst lindi në një familje gjermane strikte në Rhineland-in e pyllëzuar

 

Max Ernst (1891-1976) u rrit në rajonin tejet të pyllëzuar afër Këlnit në Gjermani në atë që ai e ka përshkuar si ‘një fëmijëri banale dhe thuajse të lumtur. Kishte disa lëkundje. Gjurmënt e fundit që ato lanë mund të shikohen tek vepra ime.’

 

I ati i Ernst-it, Filipi mësonte fëmijët e shurdhër dhe mesa duket ka qenë një figurë autoritare imponuese, madje edhe e frikshme. Në esenë e tij autobiografike ‘Përtej Pikturës’, Ernst rikujton disa vizione në panelin e sofrës në fund të shtratit të tij të një burri kërcënues me mustaqe të kthyera (‘mustaqet e babait tim’), i cili fshikullonte majën e në tjerrëseje me pamjen e kafshëve të këqia.

 

Filipi ishte gjithashtu një artist i kompletuar amator, i cili ia kaloi të birit pasionin e tij për pikturën.

 

2.       Pasi shërbeu si një inxhinier artilerie gjatë Luftës së Parë Botërore, Ernst u vetdeklarua si i vdekur

 

Duke rikujtuar luftën, Ernst ka shkruar: ‘Më 1 gusht 1914 Max Ernst vdiq. Ai u rilind më 1 nëntor të vitit 1918 si një djalë i ri i cili aspironte që të gjente mitet e kohës së tij.’

 

Ringjallja erdhi në Këln në mes të kaosit artistik të Dada-s, një ideologji midis artistëve dhe shkrimtarëve nëpër të gjithë kontinentin, e cila kërkonte që të shprehte zhgënjimin e tyre me kulturën evropiane në një mënyrë sa më proaktive dhe shkatërruese që të ishte e mundur.

 

Ky çrregulim mori shumë forma. Në një ekspozitë të Dada-s, vizitorët u ftuan që të hynin nëpërmjet një tualeti publik dhe iu dhanë sëpata të vogla me të cilën mund të shkatërronin çdo vepër arti që atyre nuk u pëlqente. Një ekspozitë e Dada-s në Paris paraqiste poetin André Breton (1896-1966) duke lehur si një qen dhe Tristan Tzara (1896-1963) duke luajtur kuka fshehti.

 

3.       Pas pjesëmarrjes në Grupin Dada, Ernst u bë një anëtar themelues i Lëvizjes Surrealiste

 

Surrealistët po kërkonin për mënyra për të shprehur mendjen e pavetëdijshme. Një metodë përfshinte braktisjen e kontrollit të procesit krijues, duke hyrë në një gjendje transi dhe duke shkruar apo duke shkarrëvitur çdo gjë që u vinte në mendje. Automatizmi, siç quhej, ishte një burim frustracioni i thellë për Ernst-in, mendja e të cilit ishte shumë analitike për një impulsivitet të tillë. Në një situatë të mërzitshme, ai njëherë e ngriti artistin Joan Miró (1893-1983) dhe e shkundi atë, duke e pyetur, ‘Si e bën?’

 

Megjithatë, Ernst ishte me fat që kishte studiuar psikologji në Universitetin e Bonit, ku ai kishte lexuar veprën e Sigmund Freud (1856-1939). Psikoanaliza u kthye në diçka qëndore për praktikën artistike të Ernst-it: Përshkrimet e ëndrrave të Freud-it e mundësuan atë që të bënte piktura të pavetëdijes pa iu dashur që të kalonte në trans hipnotik.

 

Falë dijeve të tij të mëdha mbi Freud-in, pikturat e tij ndonjëherë interpretohen si telajo të errta të nevojave seksuale të shtypura. Megjithatë, ka edhe tematika të tjera në lojë gjithashtu: si një kataolik i shuar, Ernst ishte i interesuar në idenë që feja ishte rezultat i neurozave me rrënjë të thella.

 

Ai ishte gjithashtu i magjepsur nga magjia e zezë në një kohë kur kufijtë ndërmjet psikologjisë dinamike dhe okultit ishin të errësuara, më dukshëm në shkrimet e Carl Jung (1875-1961) mbi parapsikologjinë.

 

4.       Ernst ishte i fiksuar pas zogjve dhe i ka pikturuar ato shpesh

 

Ernst e racionalizonte fiksimin e tij me zogjtë duke rikujtuar një përvojë të çuditshme që ai kishte pasur kur kishte qenë adoleshent: në vitin 1906, papagalli i artistit ngordhi në të njëjtën natë kur lindi motra e tij. Incidenti u zhvillua, ka thënë ai, ‘një konfuzion i rrezikshëm ndërmjet zogjve dhe njerëzve e cila u fsheh në mendjen time’.

 

Ky fiksim u materializua në një alterego të quajtur Loplop, e cila mori formën e një njeriu zog djallëzor në pikturat e tij. Siç shkroi ai në vitin 1930, ‘Unë vizitohesha thuajse çdo ditë nga Zogu Superior i quajtur Loplop, një fantazmë e jashtëzakonshme e besnikërisë model e cila iu bashkëngjit personit tim. Ai më prezantoi me një zemër në një kafaz, dy petale, tre gjethe, një lule dhe një vajzë.’

 

5.       Artisti e ka përdorur pyllin si një simbol zbulimi si edhe si vendin e fshehtë misterioz të mendjes njerëzore

 

Njëherë Ernst rikujtoi se si eskursionet e fëmijërisë me të atin në pyjet e mëdha të Rhineland-it afër shtëpisë së tij në Brühl, e kishin mbushur me tmerr dhe ekstazi. Në vitin 1927 ai filloi një seri veprash që eksploronin këto sensacione.

 

Kafazi, forêt et soleil noir  (1927), e pikturuar më herët, paraqet një zog në kafaz në një pyll, syrin e tij të zbrazët me të njëjtën ngjyrë si qielli. Është një pikturë e çuditshme, çorientuese që ngre shumë pyetje. A kemi humbur në nënshtresat e thella të pyllit, apo brenda mendjes së artistit?

 

Imazhet si ato të ëndrrave të zogjve dhe të pemëve i lidhin pikturat e Ernst-it me traditën romantike gjermane më të hershme. Dramaturgu Heinrich von Kleist (1777-1811) një herë shkroi se të shikoje pikturat e Caspar David Friedrich (1774-1840) ishte si të shikoje botën “me qëpalla të prera’. Pikturat e Ernst-it janë në mënyrë të ngjashme të paqëndrueshme.  

 

6.       Shpesh Ernst përshkurhet si “Surrealisti i plotë” për shkak të zgjuarsisë së tij të tmerrshme

 

Ernst eksperimentoi me shumë teknika të ndryshme, duke përfshirë kolazhin, fshirjen, lëkundjet, pikimin dhe procesin e transferimit të dizenjove nga letër e parapërgatitur në xham apo në porcelan. Ai i rishpiku teknikat e tij artistike vazhdimisht nga mesi i viteve 1910 deri në vdekjen e tij në vitin 1976. Ai doli të ishte gjithashtu koloristi më i shkëlqyer.

 

Piktura e tij e vitit 1925 e tufës së zogjve që konvergojnë në një re boje, sipër, është një shembull i hershëm i gërvishtjeve, ku boja gërvishtet nga kanavaca për të lejuar teksturën dhe ngjyrën poshtë sipërfaqes që të shfaqet.

 

Edhe si një i huaj armik në Francë gjatë Luftës së Dytë Botërore, Ernst-i gjeti mënyra për të bërë art duke përdorur një proces ku boja përplaset/shtypet ndërmjet dy pjesëzave të letrave dhe pastaj ‘qërohet’ për të treguar sipërfaqen e teksturës. Les peupliers  (1939), poshtë, u krijua ndërkohë që Ernst ishte i burgosur në një kamp internimi së bashku me mikun dhe kolegun e tij surrealist Hans Bellmer (1902-1975).

 

7.       Pikturat e Ernst-it u konfiskuan nga muzetë dhe u etiketuan si të degjeneruara nga Nazistët

 

Në një intervistë me artistin britanik Roland Penrose (1900-1984), Ersnt dekaroi se historia e artit ishte bërë nga njerëz të çmendur. Ishte mënyra surrealiste e përballimit të irracionliatetit dhe e çmendurisë kolektive të Fashizmit. Ernst-i nuk ishte angazhuar kurrë në mënyrë eksplicite në politikë, por drejt fundit të viteve 1930, pikturat e tij filluan që të godisnin. Kërcënimi i luftës së afërt e nxitën atë që të krijonte vepra që ishin një britmë tërbimi kundër brutalitetit dhe budallallëkut.

 

8.       Ernst pati një varg marrëdhëniesh me gra të bukura dhe të fuqishme

 

Bashkëshortja e tij ishte akademikja gjermane Luise Straus, e cila e la atë pasi ai u ngatërrua në një trekëndësh torturues dashurie me Paul Eluard (1895-1952) dhe me bashkëshorten e tij Gala (1894-1982), e cila më vonë u martua me Salvador Dalí.

 

Në vitin 1927, ai u arratis me piktoren e shqetësuar Marie Berthe Aurenche (1905-1960), dhe më pas e braktisi atë për artisten surrealiste Leonora Carrington (1917-2011).

 

Në vitin 1941, Ernst u arratis në Amerikë me ndihmën e koleksionistes së artit Peggy Guggenheim (1898-1979), e cila u bë bashkëshortja e tij e tretë – deri kur ai u takua me artisten Dorothea Tanning (1910-2012) një vit më pas në një galeri arti në Nju Jork. Ai qëndroi me Tanning deri në vdekjen e tij në vitin 1976.

 

9.       Ernst ka frymëzuar pikturat me pikim të Jackson Pollock

Ndërkohë që, jetonte në Long Island në vitet 1940, Ernst filloi që të luante me një teknikë të quajtur “lëkundje”, e cila përfshinte spërkatjen e bojës nëpër një vrimë në fund të një kanavace e mbajtur pezull nga një pjesëz teli. Kurbat dhe pikat e vrullshme dukeshin si planetet në orbitë, dhe inkurajuan Ekspresionistin Abstrakt Jackson Pollock (1912-1956) që të bënte eksperimente të ngjashme, të cilat më vonë u bënë të njohura si “Pikturimi në veprim”.

 

10.   Ernst e ka krahasuar procesin e pikturimit me atë të shkrimit të poemave

 

Ernst krijoi vetë kategorinë e tij të artit: me teksturën e sipërfaqeve të tij, me eksperimentimet e tij të palodhura dhe kompleksitetin e veprave që ai prodhoi, ai ishte si asnjë piktor tjetër. Përfundimisht, veprat e tij evokojnë, me një ankth të ëmbël, brutalitetin dhe çmendurinë ngazëllyese të kohëve në të cilat ai jetoi.  

 

(Imazhi 1: Fotografi e Max Ernst)

 

(Imazhi 2: Max Ernst (1891-1976), Cage, forêt et soleil noir, 1927)

 

(Imazhi 3: Max Ernst (1891-1976), Sortons: L’instant et la durée, 1966)

 

(Imazhi 4: Max Ernst (1891-1976), Ohne Titel, 1958)

 

(Imazhi 5: Max Ernst (1891-1976), Le hibou et sa fille, 1957)

 

(Imazhi 6: Max Ernst (1891-1976), Oiseaux, 1955)

 

(Imazhi 7: Max Ernst (1891-1976), Aux 100,000 colombes, 1925)

 

(Imazhi 8: Max Ernst (1891-1976), Les peupliers, 1939)

 

(Imazhi 9: Max Ernst (1891-1976), Gjethet, 1945)

 

(Imazhi 10: Max Ernst dhe Dorothea Tanning në vitin 1947 me skulpturën e tij, Bricjapi. Fotografia nga John Kasnetsis)

 

Burimi:

https://www.christies.com/features/10-things-to-know-about-the-surrealist-artist-Max-Ernst-11518-1.aspx

 

Përzgjodhi dhe përktheu – Enkeleda Suti.